Van hoa lang Cho ro Ly Lich :: Books 2026

Expand document

Collapse document

Van hoa lang Cho ro Ly Lich

1 Pages 1-10

1.1 Page 1

1.2 Page 2

1.3 Page 3

1.4 Page 4

1.5 Page 5

1.6 Page 6

1.7 Page 7

1.8 Page 8

1.9 Page 9

1.10 Page 10

2 Pages 11-20

2.1 Page 11

2.2 Page 12

2.3 Page 13

2.4 Page 14

2.5 Page 15

2.6 Page 16

2.7 Page 17

2.8 Page 18

2.9 Page 19

2.10 Page 20

3 Pages 21-30

3.1 Page 21

3.2 Page 22

3.3 Page 23

3.4 Page 24

3.5 Page 25

3.6 Page 26

3.7 Page 27

3.8 Page 28

3.9 Page 29

3.10 Page 30

4 Pages 31-40

4.1 Page 31

4.2 Page 32

4.3 Page 33

4.4 Page 34

4.5 Page 35

4.6 Page 36

4.7 Page 37

4.8 Page 38

4.9 Page 39

4.10 Page 40

Van hoa lang Cho ro Ly Lich

1 Pages 1-10

▲back to top

1.1 Page 1

▲back to top

390.095 977 5

ĐC --------

V 115 H

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

LÀNG CHORD LÝ LICH

fijj NHÀ XUẤT BẢN ĐỒNG NAI

1.2 Page 2

▲back to top

VĂN HÓA LÀNG CHORO LÝ LỊCH

1.3 Page 3

▲back to top

CHỦ BIÊN

Lưu Văn Du

BIÊN SOẠN NỘI DUNG

Nguyễn Thị Tuyết Hồng

Phan Đình Dũng

Lê Xuân Hậu

Nguyễn Trần Kiệt

Trần Minh Trí

Nguyễn Thị Tuyết Trinh

Lê Thị Ái Vân

Mai Thị Thu Phương

1.4 Page 4

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

VAN HÓA

LANG CHORO LÝ LỊCH

THƯV1ỆN TỈNH BỒNG NAI

SÁCHTẶNG

2Ũ2UỈC/VI 001919

NHÀ XUẤT BÀN ĐỒNG NAI

1.5 Page 5

▲back to top

1.6 Page 6

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Người Chơro là một trong 4 dân tộc bản địa ở Đồng Nai

sinh sống tập trung ở các địa phương như: Định Quán, Xuân

Lộc, Tân Phú, Vĩnh Cửu, Long Thành, Long Khánh. Trong đó,

người Chơro ở ấp Lý Lịch, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng

Nai là cộng đồng còn gìn giơ được nhiều các giá trị văn hóa

truyền thống của tộc ngưòi. Trước đây, đồng bào Chơro ấp Lý

Lịch ở suối Cà Nhên (người Kinh vẫn gọi là: Jau Cà Nhên), sau

đó chuyển lên Bà Hào. Năm 1945, người dân tham gia kháng

chiến dời làng vào suối Xà Mếch, suối cốp, suối Ràng. Địa bàn

hiện tại (ấp Lý Lịch, xã Phú Lý) mà đồng bào đang sinh sống

được hình thành sau giải phóng.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và

đê quốc Mỹ, người dân Chơro một lòng theo Đảng, theo Bác Hồ.

Họ đã có nhũng dóng góp rất lớn cho cách mạng về sức người,

sơc của góp phần cùng dân tộc làm nên chiến thắng mùa xuân

1975. Nhiều thế hệ ngưòi dân Chơro đã hy sinh tính mạng, nhà

cửa của mình cho cách mạng. Điều đó cho thấy tinh thần dân

tộc, lòng yêu quê hương đất nưóc đã thấm đẫm trong mỗi con

người nơi đây. Họ cống hiến cho cách mạng mà không quản

khó khăn, gian khổ, không tiếc máu xương. Hòa bình lập lại,

đồng bào cùng chung tay xây dựng quê hương, góp công sủc

của mình cho đại đoàn kết cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

1.7 Page 7

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

Người Chơro ở ấp Lý Lịch bảo lưu đa dạng các giá trị vãn

hóa truyền thống của tộc người. Trong công trình này sẽ tập

trung phác thảo một cách tổng quan về người Chơro ấp Lý Lịch,

xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai trên các phương

diện vãn hóa vật chất, văn hóa tinh thần. Trong đó, cung cấp

góc nhìn tổng quan các giá trị văn hóa truyền thống cũng như

những biến đổi văn hóa trong suốt quá trình lịch sử hình thành

và phát triển của tộc người. Qua đó cũng đánh giá được thực

trạng công tác bảo tồn giá trị di sản văn hóa của người Chơro

từ chủ thể và cơ quan quản lý văn hóa, Nhà nước; cũng như đề

xuất các giải pháp bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa tộc

người Chơro.

Thực hiện công trình này chủ yếu là nguồn tư liệu điền dã

ở khu vực Lý Lịch, trong đó tập trung vào nghiên cứu di sản văn

hóa người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 - nơi còn bảo lưu đa dạng các

giá trị văn hóa truyền thống. Quyển sách này có sự kế thừa các

công trình nghiên cứu về người Chơro trước đó; xem đó như

nguồn tài liệu có giá trị để so sánh, đối chiếu.

Bảo tàng Đồng Nai

1.8 Page 8

▲back to top

PHẦN I:

KHÁI QUÁT

TỘC NGƯỜI CHƠRO XÃ PHÚ LÝ,

HUYỆN VĨNH CỬU

1.9 Page 9

▲back to top

BẢO TÀNG ĐÓNG NAI

Chương 1:

NGƯỜI CHƠRO ở ĐỒNG NAI

1.1. TÊN GỌI

Chơro là tộc danh của một trong 54 thành phần dân tộc

Việt Nam, được Tổng cục Thống kê nước Cộng hòa Xã hội Chủ

nghĩa Việt Nam công bố chính thức theo Quyết định số 121-

TCTK/PPCĐ ngày 02 tháng 3 năm 1979.

Tộc danh của người Chơro có nhiều cách gọi khác nhau.

Tên tự gọi của dân tộc là Chrau-Jro, trong đó “Chrau nghĩa là

người hay nhóm người, còn Jro là một danh từ riêng chỉ cộng

đồng của họ. Ngoài ra, người Chơro còn có những tên gọi khác

nhau như Châu ro, Chrai, Jơro, Dơro... hay bằng một danh từ

phiếm chỉ: người Thượng”1. Người Khmer gọi họ là Ph’nôông;

Một số sách báo cũ trước năm 1975 gọi họ là Ro, Tô, Xôp

(Coop)...; Trong Đại Nam Nhất Thống Chí gọi người Chơro là

“sơn man”, “thf’ dân” còn vào thời kỳ Pháp đô hộ nước ta Pháp

gọi người Chơro là người Mọi, Thượng... Từ sau năm 1975, tộc

danh Chơro được sử dụng chính thức. Cũng theo sách Các dân

tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Nam), “tộc danh Chrau

Jro còn gắn liền với tên gọi một giống lúa nếp cổ truyền mà

1 Lâm Nhân. 2008. Văn hóa truyền thống của người Chơro ở Đồng Nai

trong lĩnh vực hôn nhân, tr.18.

1.10 Page 10

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

đồng bào rất thích gieo trồng: n’hpal Chrau Jro. Người Việt gọi

giống lúa này là nếp cái (nếp mẹ)”

J.Boullet trong cuốn Xứ người Mạ, cõi các thần linh cho

rằng người Chơro cũng là người Churu, thuộc nhóm người

Koon cau (đọc là con chau), người Sơ - Đông Dương (Proto -

Indochinois) ở các cao nguyên Nam Đông Dương, chiếm cứ

một cách rời rạc và không liên tục các rừng rậm ở xứ Tây Nam

xứ sở Mạ...

Ngày nay, người Chơro ở Đồng Nai cư trú chủ yếu ở

phường Bảo Vinh, xã Bảo Quang, Bàu Trâm, Hàng Gòn thuộc

Tp. Long Khánh; xã Xuân Trường, Xuân Phú, Xuân Thọ huyện

Xuân Lộc; xã Lâm San, Bảo Bình huyện cẩm Mỹ; xã Túc Trung

huyện Định Quán; xã Phú Lý huyện Vĩnh Cửu; xã Phước Thái,

Phước Bình huyện Long Thành... Đặc điểm nổi bật của người

Chơro Đồng Nai là môi trường cư trú của họ luôn gắn liền với

thiên nhiên, họ tác động đến thiên nhiên thông qua lao động

sản xuất nương rẫy, săn bắt động vật... để tồn tại và cũng chính

thiên nhiên tác động ngược lại góp phần tạo nên tính cách, lối

sống, tập quán xã hội của người Chơro ở Đồng Nai.

1.2. NGUỒN GỐC TỘC NGƯỜI

Người Chơro là lớp cư dân cư trú từ xa xưa ở miền núi

Nam Đông Dương, là cư dân có mặt sớm nhất trên vùng đất

Đồng Nai. Trước khi có mặt trên những địa bàn cư trú hiện nay,

người Chơro phân bố chủ yếu ở vùng đồi núi thấp nằm về phía

Đông Nam của tỉnh Đồng Nai. Dựa trên kết quả của một số

công trình nghiên cứu khảo cổ học và các nguồn thư tịch có

liên quan, tộc người Chơro (cùng một số tộc người Mạ, X’tiêng,

Cơ ho...) là hậu duệ của cư dân Môn - Khmer và là dân bản địa

2 Pages 11-20

▲back to top

2.1 Page 11

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

sinh sống lâu đời ở Đông Nam Bộ ngày nay. Cuộc sống của các

cư dân này đã có ít nhiều liên kết chặt chẽ nhằm quản lý khu

vực sinh sống rộng lớn của mình.

Một sô nguồn thư tịch, sử liệu khi ghi chép về Đồng Nai

cách nay hàng thế kỷ đều đề cập đến nhóm cộng đồng dân tộc

ít người được gọi là “Mọi”, “Man sách” Nhiều công trình địa

phương chí về vùng đất Biên Hòa, Long Khánh đầu thế kỷ XX

còn liệt kê và chụp ảnh mà người dân tộc tiểu số cư trú trong đó

có nhóm người Chơro ở vùng núi Chứa Chan (nay thuộc huyện

Xuân Lộc), người Chơro ở vùng Gia Canh (nay thuộc huyện

Định Quán). Trong hội thảo “Biên Hòa Đồng Nai 300 năm

hình thành và phát triển”, bài nghiên cứu của PGS.PTS Phan

Xuân Biên nêu rõ: “Xứ Đồng Nai được thành lập cách đây 300

năm bao gồm cả vùng đất Đông Nam Bộ và một phần Nam Tây

Nguyên. Nơi đây, từ lâu là địa bàn cư trú của một số bộ phận

cư dân Môn - Khmer, mà theo sự xác minh thành phần dân tộc

học, đó là người Mạ, Châuro, X’tiêng, Mơnông, Cơ ho. Các cộng

đồng dân tộc thiểu số này là hạt nhân cơ bản của vương quốc

Mạ kéo dài từ vùng trung lưu đến hạ lưu sông Đồng Nai. Sau

này, do áp lực của nhiều luồng di dân và do hoàn cảnh lịch sử

xã hội, vào khoảng thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX các dân tộc này

đã lùi dần về phía thượng lưu sông Đồng Nai và vùng miền núi

Đông Nam Bộ...”

Theo tác giả Lâm Nhân trong Văn hóa ưuyền thống của

người Chơro ở Đồng Nai trong lĩnh vực hôn nhân thì: Một truyền

thuyết liên quan đến quá trình tộc người cùa người Chơro cho

rằng người Chơro sinh sống ở vùng Gia Ray, Bình Lộc và Túc

Trưng theo tiếng Chơro các vùng này gọi là: Pôprưng, Pôptol và

Pôplau đều có chung nguồn gốc, bởi đó là 3 nhánh do ba người

2.2 Page 12

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

chị em ruột bị lạc nhau, mỗi người đến một vùng làm ăn sinh

sống và lập gia đình, sinh con đẻ cái thành lập làng ở đó. Cũng

theo người dân Chơro, Pôprưng được tính từ suối Tambung

quay ngược xuống Túc Trưng, Pôptoi là khu vực ấp Lý Lịch, xã

Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu ngày nay. Pôplau là vùng đất từ Bảo

Chánh tới Gia Huỳnh, Trảng Táo, trong đó ở Pôplau có con suối

Chọc Lau nằm trên núi Chứa Chan.

Các thế hệ người Chơro xưa kia đã trải qua nhiều biến

động lớn, khu vực cư trú của họ thường là vùng tranh chấp

triền miên của các tộc người láng giềng, họ phải di cư liên tục,

địa bàn cư trú bị thu hẹp dần. Vào cuối thiên niên kỷ thứ nhất

sau Công nguyên, cùng với sự hình thành và lớn mạnh của hai

vương quốc Phù Nam và Chãmpa, Đông Nam Bộ trở thành khu

vực tranh chấp giữa hai vương quốc này. Cả hai vương quốc

này đều đã từng kiểm soát các tộc người bản địa ở Đông Nam

Bộ và buộc các thủ lĩnh của họ phải cống nộp trong đó có tộc

người Chơro. Trải qua những biến cố lịch sử, hai vương quốc

Phù Nam và Chămpa cũng dần dần suy yếu và giảm dần những

áp lực đối các tộc người vùng Đông Nam Bộ. Do đó, từ thê kỷ

XV trở về trước, mối liên hệ giữa các tộc người bản địa ở Đông

Nam Bộ với các vương quốc Phù Nam, Chãmpa cũng ít nhiều

để lại dấu ấn trong nhiều mặt đời sống của tộc người Mạ, Chơro,

XTiêng, Cơ ho... trong đó có cả sự giao lưu, ảnh hưởng văn hóa.

Từ thế kỷ XVII trở về sau, khu vực Đông Nam Bộ nói

chung Đồng Nai nói riêng lại có sự hiện diện của cộng đồng

người Hoa, người Kinh từ vùng Ngũ Quảng di dân vào sống đan

xen với các tộc người bản địa. Quan hệ giữa các nhóm người

này diễn ra trong sự hòa hiếu, cùng giúp đỡ lẫn nhau khai phá

vùng đất Đồng Nai. Tuy nhiên, sự tiếp xúc với những cộng đồng

2.3 Page 13

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

dân cư mới này đã có những tác động không nhỏ đối với các

tộc người bản địa, trước hết về địa bàn cư trú của các tộc người

Mạ, Chơro, X’tieng bị thu hẹp lại. Họ buộc phải di cư liên tục,

cuộc sống không ổn định và lui dần về vùng rừng núi để sinh

sống vì ở đó thích hợp với kỹ thuật làm rẫy, săn bắn và tổ chức

buôn sóc hơn. Qua thời gian sống ở rừng núi, với môi trường

ẩm ướt quanh năm, các phương tiện y tế thiếu thốn, phương

pháp chữa bệnh lạc hậu... đã làm dân số của các tộc người này

giảm đi đáng kể.

Theo một số người Chơro xâ Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu kể

lại: Xưa kia cha ông họ kể lại rằng tổ tiên người Chơro ở vùng

đất thuộc thành phố Biên Hòa ngày nay. Sau khi người Kinh

đến xứ Đồng Nai khai hoang lập ấp, triều đình nhà Nguyền

sai Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lí đất phương Nam

thiết lập nền hành chính để dân chúng được an cư lạc nghiệp.

Ông lấy đất Đồng Nal lập ra phủ Gia Định, lấy đất Đông Phố lập

ra huyện Phước Long, đất Sài Côn lập ra huyện Tân Bình. Khi

vua Gia Long lên ngôi vẫn đặt dinh như cũ và xây dựng thêm

lực lượng quân đội để giữ. Năm Gia Long thứ 21, có 81 sách sơn

man, xin phụ thuộc, triều đình nhà Nguyễn đặt thành 4 thủ

Tân Định, Tân Bình, Tân Lợi, Tân Thuận thuộc huyện Phước

Bình để vỗ trị. Những nơi nào dân Việt còn ở lẫn với người tộc

thì đặt là đạo, nguồn hay thủ để cai trị, thu thuế chứ chưa đặt

tổng huyện hay xã thôn. Năm Minh Mạng thứ 19, nhà Nguyễn

đã lấy tổng Chánh Mỹ Hạ và các sách man 3 thủ Bình Lợi, Định

Quán, Phước Vĩnh chia thành 4 tổng Phước Thành, Bình Sơn,

Bình Tuy, Bình Cách do phủ Phú Long quản lý; những thổ dân

đều ban cho một chữ để làm họ như những chữ: Sơn, Lâm,

Hồng, Nhạn, Ngưu, Mã... Huyện Phước Bình xưa kia nay thuộc

địa phận Thủ Đức Thành phố Hồ Chí Minh, một phần các tỉnh

2.4 Page 14

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Bình Dương, Bình Phước và Đồng Nai. Các thổ dân được đặt họ

chính là các dân tộc Chơro, Mạ, X’tieng, Cơ ho...

Cuối thế kỷ XIX, từ khi thực dân Pháp đặt chân lên vùng

đất Đồng Nai, họ nhanh chóng nhận ra những nguồn tài nguyên

phong phú và bắt tay vào công cuộc khai thác thuộc địa phục

vụ cho chính quốc. Địa bàn cư trú của các tộc người bản địa

một lần nữa bị thu hẹp, nhiều vùng đất là nơi cư trú của các tộc

người Chơro, Mạ, X’tieng nhanh chóng biến thành những đồn

điền cao su của thực dân Pháp: Công ty cao su Đông Dương

SIPH, Công ty cao su Xuân Lộc ở Hàng Gòn, đồn điền cao su

Dầu Giây, An Lộc, Bình Lộc, Ông Quế... Các tộc người bản địa

phải di chuyên địa bàn cư trú vào vùng rừng núi sâu, cách biệt

môi trường giao lưu văn hóa với các tộc người khác. Đời sống

kinh tế lệ thuộc nhiều vào các nguồn lợi tự nhiên. Điều kiện lao

động vất vả, cộng với dịch bệnh và thú dữ, sự tồn tại của các tộc

người luôn bị đe dọa.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, các tộc người Chơro,

Mạ, XTiêng ở một số khu vực bị dồn vào ấp chiến lược như tộc

người Chơro ở Xuân Lộc, Long Khánh, Định Quán... dưới sự

kiểm soát chặt chẽ của Mỹ ngụy. Thanh niên của các tộc người

Chơro, Mạ, Cơ ho, XTiêng là nguồn lao động chính trong gia

đình bị bắt đi lính, địa bàn cư trú ngày càng thu hẹp khiến cuộc

sống trở nên khó khăn hơn, dân số suy giảm nhiều trong giai

đoạn này.

Sau ngày đất nước thống nhất, Đảng và Nhà nước đã thực

hiện nhiều chủ trương, chính sách để đồng bào ổn định cuộc

sống, phát triển sản xuất, nâng cao trình độ dân trí về mọi mặt.

Cùng với các cộng đồng dân tộc khác, dân tộc Chơro là một

phần của khối đại đoàn kết dân tộc, cùng giao lưu và phát triển

2.5 Page 15

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

cộng đồng dân tộc mình đồng thời vẫn gìn giữ được bản sắc

văn hóa độc đáo của dân tộc mình, góp phần tạo nên bản sắc

văn hóa Đồng Nai hết sức đa dạng, đặc trưng.

1.3. NHÂN CHỬNG VÀ NGÔN NGỬ

Địa bàn cư trú xưa kia của người Chơro được xác định là

toàn bộ khu vực Đông Nam Bộ kéo dài đến một số tỉnh thuộc

khu vực Tây Nam Bộ như Long An, Tiền Giang, An Giang...

Theo kết quả nghiên cứu nhân chúng học trên di cốt người cổ

tại các di tích An Sơn, Rạch Núi, Gò Ô Chùa (Long An), gò Cái

Lăng (Cần Giờ) và một số di tích Óc Eo vùng Tây Nam Bộ... cho

thấy cư dân bản địa vùng Nam Bộ thuộc chủng Indonesien, có

tầm vóc trung bình, nam l,62m, nữ l,60m, gần gũi với tầm vóc

của các tộc người vùng Nam Tây Nguyên hiện nay.

Trong bài chuyên luận về lịch sử các dân tộc miền núi Việt

Nam của B.Bourotte, khi đề cập đến cư dân có giả thuyết cho

rằng “Vùng Đồng Nai - Nam Tây Nguyên vào đầu Công nguyên

thuộc lãnh địa của vương quốc Phù Nam. Cộng đồng cư dân

vùng này đã có sự pha tạp giữa lớp nhân chủng Indonesien bản

địa (nguyên Đông Dương) với lớp nhân chủng đã Ân Độ hóa”'.

Cho đến nay, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai chỉ mới tìm thấy

02 di cốt người trong cuộc khai quật khảo cổ học di tích Gò Me

xã Vĩnh Thanh, huyện Nhơn Trạch năm 2004. Qua nghiên cứu,

phân tích PGS.TS. Nguyễn Lân Cường cho rằng 2 di cốt người

này có nhiều nét gần gũi với nhóm người cổ Đông Nam Á thuộc

chủng tộc Mongoloid.

Trên cơ sở nghiên cứu khảo cổ học và sử liệu cho thấy

1 Địa chí Đồng Nai, tập 3, Lịch sử, tr. 95.

2.6 Page 16

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

trên địa bàn Đồng Nai vết tích con người tồn tại và phát triển

khá liên tục từ thời kỳ tiền sử - sơ sử đến khi người Kinh vào

khai phá. Những cư dân ở đây không chỉ có chung con đường

tiến hóa trong vùng mà còn kế thừa, phát triển văn hóa bản địa

hài hòa với địa sinh thái trong vùng. Như vậy, các tộc người bản

địa ở Đồng Nai gồm Chơro, Mạ, X’tieng, Cơ ho có thể là hậu

duệ của những cư dân cổ sinh sống trên địa bàn Đồng Nai từ

rất lâu đời.

Trong những câu chuyện kể của người Chơro cũng có

truyện lý giải những đặc điểm tộc người như màu da tại sao

khác nhau. Đó là vì người Chơro ngồi dưới gốc cây thị có gỗ

màu đen nên da người Chơro có màu đen, còn người Kình ngồi

dưới gốc cây bằng lăng có gỗ màu trắng nên da trắng... Trong

sách Đại Nam Nhất Thống Chí, tập 5, phần tỉnh Biên Hòa có

đoạn: “Người Man hỉnh dáng đen, mặc vải hoa vàng, búi tóc, lỗ

tai rộng chừng một tấc, xâu bằng trục gỗ, quấn lưng bằng miếng

vải, không có áo quần, ở nơi xa lánh...

Hiện nay, dựa vào các đặc điểm về hình thể, ngôn ngữ...

các nhà nghiên cứu nhân chủng xếp người Chơro vào nhóm

nhân chủng Nam Á, loại hình Indonesien. về hình thể, người

Chơro có nhiều đặc điểm gần với các dân tộc vùng Nam

Tây Nguyên với chiều cao trung bình nam l,62m, nữ l,60m;

màu da nâu sậm; mắt hai mí rõ rệt, tròng mắt màu đen hoặc

nâu thẫm; tóc đen, phần nhiều dợn sóng; mũi cao vừa, cánh

mũi rậm; lông mày tương đối rậm. về mặt thể chất, người

Chơro rất mạnh khỏe và dẻo dai, thích hợp với điều kiện sống

khắc nghiệt.

Trong sách Địa phương chí - Tỉnh Long Khánh của Việt

Nam Cộng hòa có mô tả “Tất cả đồng bào Thượng đều nói một

2.7 Page 17

▲back to top

BẢOTÀNG ĐỒNG NAI

thứ tiếng tương tự nhau, hiểu nhau được. Họ không có chữ viết.

Các bộ lạc Thượng tin tưởng nơi Trời đất, Thần Nhang, cúng vái

Ông Bà, Tổ tiên mỗi khi đau ốm. Hằng năm theo thường lệ, sau

mùa gặt, họ tổ chức cúng nhang để ăn uống vui chơi”

Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài

nước từ trước đến nay đã thống nhất xếp ngôn ngữ của người

Chơro vào họ Nam Á, nhóm Môn Khmer. Ngôn ngữ người

Chơro rất gần gũi với ngôn ngữ của tộc người Mạ, X’tieng, Cơ

ho... song lượng từ Khmer trong tiếng Chơro tương đối nhiều.

Cấu trúc ngữ pháp tiếng Chơro gần gũi với tiếng X’tieng,

Khmer và các ngôn ngữ nhóm Môn - Khmer. Các thành phần

chính và trật tự của câu phổ biến là; chủ ngữ - vị ngữ - bổ ngữ.

Thông thường thành phần chính đứng trước còn các thành

phần phụ bổ nghĩa đứng sau.

Cũng như ngôn ngữ của các cộng đồng dân tộc khác, ngôn

ngữ Chơro cũng có sự khác biệt chút ít đối với cộng đồng Chơro

sinh sống ở những vùng khác nhau song số lượng từ khác nhau

giữa các nhóm này không nhiều. Tại Đồng Nai có thể chia thành

3 khu vực chính: Chơro vùng Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu; Chơro

vùng Túc Trưng, Định Quán và Chơro vùng thành phố Long

Khánh, huyện Xuân Lộc. Cũng như cộng đồng người Mạ, Cơ

ho, X’tieng, người Chơro ở Đồng Nai không có chữ viết. Trước

đây người Pháp, Mỹ sử dụng phiên âm La - tinh để phiên âm lại

tiếng nói của đồng bào, do vậy cũng có thể ở mỗi vùng khi đồng

bào phát âm khác nhau về âm vực nặng hay nhẹ... nên phiên

âm La - tinh cũng có thể khác.

Cho đến nay, chưa tìm được cứ liệu nào nói đến việc người

Chơro có chữ viết. Trong truyện kể dân gian của người Chơro

16'

2.8 Page 18

▲back to top

Vân hóa làng Chơro Lý Lịch

có truyện giải thích vì người Chơro ham ăn trái thị không chịu

đến trường thi, do đó người Chơro không có chữ viết. Trong

những năm 1960 của thế kỷ XX, một nhóm người Mỹ thuộc

Viện nghiên cứu Mùa Hè (Summer Institute) đã Latinh hóa

tiếng Chơro thành ký tự chữ viết trước hết phục vụ cho mục

đích truyền đạo, sau đó được dùng trong một số tài liệu nghiên

cứu nhưng chưa phổ biến1.

1.4. DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÁN CƯ

1.4.1. Dân sô

Hầu hết trong các tư liệu trước 1975 thường đồng nhất

người Chơro với tộc người Mạ, Cơ ho, X’tieng với tên gọi người

“Thượng”, “Sơn man” do đó số liệu về dân số cũng chỉ ghi

chung chứ không nêu rõ số liệu của từng dân tộc. Trong Địa chí

Đồng Nai năm 2001, tập 2 - Lịch sử cho biết dân sô của người

Thượng năm 1901 là 2.581 người. Năm 1924, dân số người

Thượng là 11.400 người; năm 1943 là 15.103 người; năm 1946

là 15.221 người; năm 1948 là 15.378 người; năm 1955 là 10.007

người. Trong sách Địa phương chí - tỉnh Long Khánh của Việt

Nam Cộng hòa năm 1968 cũng chỉ ghi dân số người Thượng là

9.838 người sinh sống tại các xã Bình Hòa, Xuân Lộc, Phương

Thọ, Thơi Giao, Định Quán... chiếm 28% dân số; dân số người

Thượng sinh sống tại tỉnh Biên Hòa là 1.087 người chiếm 0,18%

dân số.

Khác với các cộng đồng người Kinh, Hoa, Tày, Nùng...

trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, dân số của người Chơro không có

sự tăng dân số cơ học mà chủ yếu là tăng dân số theo hướng tự

nhiên. Tỉ lệ tăng dân số ở mứ(ị t^ung bình.

1 Hội Vãn ng

tr.5-6.

SÁCH TẶNG

----- ------ T7

2024/ec/VL

!7- Người chơro ở Đồng Nai’

001919

2.9 Page 19

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỔNG NAI

Sau năm 1975 đến nay, chính sách định canh định cư

của Nhà nước được triển khai thực hiện trong các vùng người

Chơro sinh sống đã góp phần vào việc ổn định các khu dân cư

của người Chơro. Dân số người Chơro trên địa bàn tỉnh củng

tăng đáng kể (xem bảng 1.4.1). Những địa bàn tập trung đông

các hộ gia đình Chơro cư trú là các xã Phú Lý (huyện Vĩnh Cửu) ;

Túc Trưng (huyện Định Quán); Xuân Trường, Xuân Phú, Xuân

Thọ (huyện Xuân Lộc), phường Bảo Vinh, xã Bảo Quang, Bàu

Trâm (thành phố Long Khánh); xã Xuân Mỹ, Xuân Quế, Lâm

San (huyện cẩm Mỹ); xã Phước Bình, Phước Thái (huyện Long

Thành)... Ngoài ra, còn một số hộ dân sống rải rác ở các xã các

nông trường cao su huyện Thống Nhất, Long Thành, Tân Phú,

Long Khánh...

Bảng 1.4.1: Thống kê dân sô Chơro ẻ15 huyện trên địa

bàn tỉnh Đồng Nai

Năm

STT

Đơn vị hanh chính

1994 1996 2012

Thị xã Long Khánh

4.001 4.015 3392

Vĩnh Cửu

379

397

971

Xuân Lộc

2.889 3.471 4607

Định Quán

2.900 3.387 5076

LongThành

174

593

2.10 Page 20

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

1.4.2. Phân bố dân cư

Những biến động về kinh tế, xã hội và chính trị trong lịch

sử nhiều thế kỷ trước đây, sự chiếm dụng khai thác đất để lập

đồn điền cao su, cà phê của thực dân Pháp, tác động của chiến

dịch gom dân lập ấp chiến lược của Mỹ, chế độ Sài Gòn... làm

cho địa bàn cư trú của người ChOro có sự chuyển dịch. So với

thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, lãnh thổ người Chơro bị thu hẹp dần,

một số người Chơro lớn tuổi ở ấp Đức Thắng, xã Túc Trưng,

huyện Định Quán đã kể lại: một người tổ tiên của họ tên là Điểu

Ú kể rằng cụ có quê ở sát Ngã Bảy (thành phố Sài Gòn), bộ tộc

Chơro này khi ấy chỉ có vài chục người, họ trôi dạt dần về phía

Đông và con cháu của cụ hiện đang cư ngụ tại Đức Thắng1.

Cuộc sống du canh du cư cũng là một trong những nhân

tố ảnh hưởng đến địa bàn cư trú của người Chơro. Họ luôn thay

đổi vùng canh tác bởi họ không có kỹ thuật chăm sóc đất, thâm

canh... nên khi thấy rẫy không còn phì nhiêu, mùa màng không

còn bội thu nữa thì họ lại tìm chỗ khác đê canh tác bỏ lại mảnh

đất cũ, người Kinh do có kỹ thuật nông nghiệp phát triển hơn,

biết thâm canh mùa vụ nên họ sử dụng lại những khu đất đã bỏ

hoang của người Chơro và định cư luôn tại đó.

Từ sau năm 1975, chính sách định canh định cư của Nhà

nước đối với từng khu vực có người Chơro sinh sống phần nào

làm cho địa bàn cu' trú của người Chơro được ổn định. Họ cư

trú vừa mang tính xen kẽ với các cộng đồng dân tộc khác như

Kinh, Hoa, Tày, Nùng... nhưng lại vừa mang tính tập trung theo

làng cũ. Tuy sống định canh, định cư nhưng hầu hết các địa

1 Hội Văn nghệ dân gian Đồng Nai. 1997. Người Chơro ở Dồng Nai,

tr. 10, 11.

3 Pages 21-30

▲back to top

3.1 Page 21

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

bàn cu' trú của người Chơro đều gần hoặc giáp ranh với rừng tụ'

nhiên vì những khu vực này thích hợp với tập quán cu' trú lâu

đời của họ.

Tính đến năm 2012, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai người

Chơro cư trú ỏ' 171 xã thuộc 11 đơn vị hành chính cấp huyện,

thành phố. Trong đó, địa bàn huyện Định Quán có sô dân cu'

người Chơro đông nhất: 992 hộ 5.076 người cu' trú chủ yếu ở các

xã Phú Tân (113 người), Thanh Sơn (551 người), La Ngà (437

người), Phú Túc (181 người), Túc Trung (3.667 người)...

Huyện Xuân Lộc có số dân cu' người Chơro đông thứ 2:

948 hộ, 4.607 người chủ yếu tập trung tại các xã Xuân Bắc (322

người), Xuân Thọ (1.187 người), Xuân Trường (1.543 người),

Xuân Thành (250 người), Xuân Hòa (124 người), Xuân Phú

(1.394 người), Suối Cao (288 người)... Ở đây, người Chơro sống

xen kẽ với người Kinh, Hoa, Tày, Khmer...

Thị xã Long Khánh có 686 hộ, 3.392 người chủ yếu cư trú ở

các xã: Bảo Vinh (931 người), Bảo Quang (609 người), Bàu Trâm

(798 người), Hàng Gòn (636 người)...

Huyện Thống Nhất có 501 hộ, 2.226 người chủ yếu tập

trung ỏ' các xã: Xuân Thiện (1.848 người), Xuân Thạnh (224

người), Hưng Lộc (120 người)...

Huyện Vĩnh Cửu có 192 hộ, 971 người chủ yếu tập trung ở

xã Phú Lý (658 người), Mã Đà (65 người)...

Huyện Long Thành có 161 hộ, 593 người chủ yếu tập

trung ở xã: Phước Bình (508 người)...

Huyện Trảng Bom có 93 hộ, 403 người tập trung chủ yếu

ở xã Tây Hòa (214 người), Sông Trầu (101 người)...

3.2 Page 22

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Huyện Cẩm Mỹ có 229 hộ, 954 người chủ yếu tập trung

ở xã Xuân Quế (257 người), xã Lâm San (178 người), Xuân Mỹ

(360 người)... Ngoài ra, người Chơro còn sinh sống rải rác ở các

huyện khác, song số lượng không nhiều.

Bảng 1.4.2: Dân số Chơro tình Đồng Nai năm 2012

STT

Đơn vị hành chính

TP Biên Hòa

TP. Long Khánh

Nhơn Trạch

Tân Phú

Trảng Bom

Long Thành

Vĩnh Cửu

Cẩm Mỹ

Thống Nhất

Xuân Lộc

Định Quán

Tổng cộng

Sô hộ

686

161

192

229

501

948

992

3.836

Sô khẩu

3.392

403

593

971

954

2226

4607

5076

18.324

3.3 Page 23

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỔNG NAI

Như vậy, Theo thống kê của Ban dân tộc tỉnh đến năm

2012 tổng số dân cư người Chơro trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

là 18.324 người trong đó tập trung đông nhất là ở huyện Định

Quán, Xuân Lộc, Tx. Long Khánh, Thống Nhất, cẩm Mỹ, Vĩnh

Cửu và Long Thành. Hầu hết các khu vục này đều có địa hình

phù hợp với nhu cầu sống gần gũi với thiên nhiên, khai thác

nguồn tài nguyên sẵn có và thuận lợi cho phát triển kinh tế

nông nghiệp theo truyền thống của người Chơro.

3.4 Page 24

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Chương 2:

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM

TỘC NGƯỜI CHƠRO XÃ PHÚ LÝ

2.1. NGUỒN GÓC VÀ ĐẶC ĐIỂM TỘC NGƯỜI CHƠRO

XÃ PHÚ LÝ

Người Chơro đến ấp Lý Lịch 1, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu,

Đồng Nai từ sau gải phóng do chính sách “định canh, định cư”

của Đảng và Nhà nước. Trước kia, đồng bào sinh sống chủ yếu

ở khu vực Bà Hào thuộc xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu ngày nay1.

Đồng bào không sống tập trung thành ấp, xã như bây giờ mà

rải rác trên một địa vực rộng lớn hơn và gọi tên là plei (tương

đương với đơn vị làng của người Kinh). Tên Lý Lịch có thể được

đặt theo tên làng Lý Lịch2 vùng dân tộc thiểu số thuộc tổng Tà

Lài, tỉnh Biên Hoà cũ.

Trong kho tàng chuyện kể dân gian của người Chơro còn

lưu truyền một truyền thuyết có đề cập đến nguồn gốc của các

cộng đồng người Chơro ở Đồng Nai nói chung và cộng đồng

1 Lâm Nhân. 2010. Hôn nhãn và gia đình của người Chơro truyền thống

và biến đổi, NXB Văn hóa dân tộc, trl8,19.

2 Làng Lý Lịch vùng dân tộc thiểu số thuộc tổng Tà Lài, tỉnh Biên Hoà

thành lập từ 17-11-1930. Sau năm 1956 giải thể.

3.5 Page 25

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỔNG NAI

người Chơro ở Lý Lịch nói riêng. Đồng bào cho rằng: “Từ hồi

xa xưa, có hai vợ chồng nhà nọ sinh được ba cô con gái. Không

may, một thời gian ngắn sau khi sinh con, cả hai vọ' chồng cùng

mất đi. Ba cô con gái trở thành mồ côi cha mẹ, tự lo kiếm sống

qua ngày. Do phải tự lo cho bản thân nên ba cô gái lạc nhau,

mỗi người đi một nơi, làm ăn sinh sống và xây dựng gia đình,

sinh con đẻ cái ở đó. Một người đến Gia Ray, một người đến

Bình Lộc và một người ở Túc Trưng. Theo tiếng người Chơro, đó

là 3 vùng Pôprưng, Pôtoi và Pôplau”1. Trong đó, vùng Pôprưng

được tính từ suối Tambung quay ngược xuống Túc Trưng.

Pôtoi là khu vực ấp Lý Lịch, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu ngày

nay. Pôplau là vùng đất từ Bảo Chánh tới gia Huỳnh, Trảng Táo,

ở đây có con suối Chọc Lau nằm trên núi Chứa Chan2.

Truyền thuyết trên mạng đậm yếu tố huyền thoại, nhưng

nội dung truyền thuyết đã khẳng định các cộng đồng Chơro ở

Đồng Nai được sinh ra cùng một gốc, chung một dòng máu (ba

chị em gái mồ côi cha mẹ), sau đó cuộc sống trải qua nhiều thử

thách khó khăn và lưu lạc nhưng cuối cùng vẫn vượt qua tất cả

để tiếp tục sinh tồn, hình thành nên những cộng đồng Chơro

như hiện nay. Thông qua câu chuyện kể dân gian đã phần nào

phản ánh một đặc điểm quan trọng của người Chơro đó là

người phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong quá trình tộc người

và chế độ mẫu hệ của họ đã tồn tại từ rất xưa.

Theo nhiều người Chơro ở Lý Lịch, tổ tiên của họ xưa kia ở

vùng đất thuộc thành phô Biên Hòa ngày nay, vì điều kiện sống

1 Đề tài khoa học. Đời sống văn hóa dân tộc Chơro ở Đồng Nai. Sở Văn

hóa Thông tin Đồng Nai, Trung tâm Vãn hóa Thông tin Đồng Nai, 2004.

2 Lầm Nhân. 2007. Góp phần tìm hiểu văn hóa tộc người Chơro ở Đồng

Nai, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuât, số 1(271), trang 2.

3.6 Page 26

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

du canh, du cư luôn luôn thay đổi vùng đất canh tác nên người

Chơro di chuyển ngược dần lên vùng trung lưu sông Đồng Nai

rồi tỏa đi khắp nơi trong đó một nhánh đã hình thành cộng

đồng Chơro ở Lý Lịch bây giờ. Một số ý kiến khác cho rằng,

địa bàn người Chơro sinh sống trước đây thường xảy ra những

cuộc tranh giành lãnh địa với các tộc người láng giềng. Người

Chơro ở vùng phía dưới miệt thấp của Đông Nam Bộ chuyển

dần vào các vùng phía trên phía trung lưu của các con sông, tập

trung quanh các dãy núi ngang ở Biên Hòa. Khu vục này chạy

dài từ phía Tây Bắc tỉnh Đồng Nai đến khu vực Bà Rịa. Tất cả

những ý kiến trên đều có cơ sở để khẳng định bởi thời kỳ các

triều vua Nguyễn, đặc biệt thời vua Minh Mạng (1820 - 1840) đã

tiến hành bình ổn Nam Bộ. Chính sách của vua Minh Mạng về

sắp đặt hành chính ở vùng đất Biên Hòa đã tác động đến người

Chơro tại các vùng được gọi là “man sách”. Các “man sách” này

được sáp nhập, đổi tên thành đơn vị “tổng” hay “thủ” Người

Chơro còn được đặt họ. Những người Chơro được ban cho các

họ sau Tùng, Lâm, Đào, Lý, Dương, Mai, Hồng1 (trong đó Hồng

là họ gốc của người Chơro ở Lý Lịch hiện nay).

Cũng như bao cộng đồng người Chơro khác cư trú trên

vùng dất Đông Nam Bộ nói chung và ở Đồng Nai nói riêng,

cộng đồng người Chơro ở Lý Lịch trải qua nhiều biến động lớn

gắn liền với những thăng trầm của lịch sử, tự nhiên và xã hội

bởi các cuộc chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh, cuộc sống không

ổn định phải di cư liên tục, kinh tế truyền thống là nương rẫy

khai thác vùng đồi núi nơi cư trú để trồng trọt theo lối du canh

du cư, cuộc sống nghèo nàn, lạc hậu trong suốt một thời kỳ lịch

sử kéo dài. Dù vậy, cộng đồng người Chơro ở Lý Lịch, xã Phú Lý

1 Quốc sử quán triều Nguyễn. Đại Nam nhất thống chí, 15. (Bản dịch của

Nhà xuất bản Thuận Hóa). 200i. tr.40.

3.7 Page 27

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỔNG NAI

vẫn giữ được sức sống tộc người, xác lập được một diện mạo

kinh tế riêng và không ngừng sáng tạo ra các giá trị văn hóa.

Vãn hóa của cộng đồng người Choro ở Lý Lịch vừa phong phú

vừa độc đáo, vừa có điểm thống nhất, vừa có một số điểm khác

biệt với các cộng đồng Chơro trên địa bàn tỉnh. Mặc dù kinh tế,

văn hóa, xã hội của đồng bào đà có những biến đổi nhất định

trong những năm qua nhưng người Chơro ở Lý Lịch vẫn bảo

lưu được nhiều yếu tố truyền thống trong phong tục tập quán,

tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội, tâm lý và lối sống cộng đồng.

2.2. Tổ chức làng (plei)

Trong ngôn ngữ của người Chơro ở Lý Lịch làng được gọi

là plei. Trước đây, do điều kiện tự nhiên và hình thức canh tác

trên địa hình đồi núi, lấy canh tác nương rẫy làm phương thức

căn bản, khai thác vùng đồi núi nơi cư trú để trồng trọt và chăn

nuôi, đồng bào Chơro cư trú rải rác ở vùng Bà Hào, bên dòng

sông Đắc Nhênh1. Cả làng chỉ có hơn chục ngôi nhà dài, mỗi

nhà dài nằm cách xa nhau từ 500 - 1000m, không có phân biệt

về địa giới giữa các nhà dài với nhau. Việc quản lý trong làng

căn bản dựa trên nguyên tắc trọng lão, vị trí của người lớn tuổi

có nhiều kinh nghiệm được đề cao trong cộng đồng. Đứng đầu

là già làng (Deeq câu măq) - là người cao tuổi, rất có uy tín vì

am hiểu phong tục tập quán, được cộng đồng bầu ra để đảm

nhiệm công việc đối ngoại và các hoạt động diễn ra trong cộng

đồng, sau già làng còn có trưởng các dòng họ (trưởng tộc) và

những ông đầu nhang (người đứng đầu nhà dài) trong làng

cùng tham gia quản lý. Mọi công việc chung của làng khi quyết

định đều có ý kiến tham gia đóng góp của mọi thành viên.

1 Theo lời kể của Già làng Nguyễn Vãn Nổi (Nâm Nổi) ấp Lý Lịch 1, xã

Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.

3.8 Page 28

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Tổ chức cộng đồng làng của người Chơro ở Lý Lịch trước

kia khá chặt chẽ, việc vận hành các thiết chế xã hội đều dựa trên

cơ sở phong tục tập quán của cộng đồng. Các thiết chế xã hội

này tuy bất thành văn nhưng lại chi phối đến từng thành viên,

từng gia đình và dòng họ trong cộng đồng làng như: sở hữu đất

đai, quan hệ hôn nhân, ứng xử, tín ngưỡng và lễ hội góp phần

ổn định trật tự của làng. Củng do điều kiện canh tác nương rẫy

với lối du canh nên sở hữu đất đai đối với người Chơro không

phải là vấn đề quan trọng. Mặt khác, người Chơro cũng không

đủ sức để chiếm đoạt đất đai của các tộc người khác nên họ

không có sở hữu đất đai riêng. Chính vì vậy đã tạo nên một

quy định chung trong cộng đồng của họ đó là tất cả các thành

viên, các gia đình trong cộng đồng đều được quyền khai thác

các nguồn lợi tư nhiên, và đây được coi là nguyên tắc đảm bảo

trật tự trong làng. Quyền sở hữu cá nhân được cộng động thừa

nhận là nhà cửa, các loại sản vật tự nhiên khai thác được, công

cụ lao động của họ.

Từ sau khỉ thực hiện chính sách định canh, định cư của

Nhà nước, tổ chức làng của ngưòỉ Chơro Lý Lịch đã có nhiều

thay đổi, hình thức cư trú của đồng bào tập trung và ổn định

hơn. Làng đồng bào hiện nay được gọi tên theo đơn vị hành

chính là ấp (ấp Lý Lịch 1, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu). Quyền

sở hữu đất đai của mỗi gia đình được xác lập và có sự phân chia

ranh giới rõ ràng dưới sự quản lý chung của nhà nước, về mặt

chính quyền, người đứng đầu là trưởng ấp, đại diện cho chính

quyền trực tiếp quản lý và điều hành chung những vấn đề liên

quan đến lĩnh vực quản lý nhà nước diễn ra trong cộng đồng,

mọi hoạt động của các thành viên trong cộng đồng Chơro đều

tuân tủ theo Hiến pháp và pháp luật. Vai trò của già làng ngày

nay đã chuyển dần sang vai trò của trưởng ấp, già làng khô-

3.9 Page 29

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

ng còn là người quyết định mọi công việc đối nội, đối ngoại

trong cộng đồng như xưa. Tuy nhiên, già làng vẫn được coi

trọng và đề cao bởi uy tín, sự am hiểu tỏ tường về phong tục tập

quán của dân tộc mình, mọi công việc của làng, ấp đều được

thông qua để tham vấn sự góp ý của già làng, việc bầu già làng

vẫn được cộng đồng dựa trên nguyên tắc cũ. Việc vận hành các

thiết chế xã hội dựa trên cơ sở phong tục tập quán của cộng

đồng đã không còn đóng vai trò chủ đạo nhưng những phong

tục, luật tục cũ xưa vẫn còn chi phối rất nhiều đến đời sống vật

chất và tinh thần của đồng bào Chơro ở Lý Lịch hiện nay.

2.3. Dòng họ

Cộng đồng người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 hiện có 09 dòng

họ, trong đó chiếm đa số là họ Hồng và họ Nguyễn. Họ gốc của

người Chơro ở đây là họ Hồng một trong 7 dòng họ (Tùng,

Lâm, Đào, Lý, Dương, Mai, Hồng). Trải qua quá trình sinh

sống cộng cư, giao lưu với người Việt, đã thúc đẩy quan hệ hôn

nhân giữa người Chơro và người Việt phát triển từ rất sớm, các

thành viên trong cộng đồng Chơro có thể lấy vợ hoặc chồng là

người Việt1, con cái sinh ra được đặt tên theo họ cha hoặc mẹ.

Mặt khác, trong cộng đồng ngưòi Chơro ở ấp Lý Lịch 1 luôn

nghiêm cấm việc người cùng dòng họ không được lấy nhau và

đây là yếu tố chính dẫn tới sự xuất hiện thêm một số dòng họ

mới trong cộng đồng người Chơro ở Lý Lịch 1 hiện nay (bảng

thống kê 2.3).

1 Gia đình Già làng Nguyễn Văn Năm (Nãm Nổi), ấp Lý Lịch 1, xã Phú

Lý, huyện Vĩnh Cửu có 7 người con, trong đó có 4 người lấy vợ hoặc chồng là

người Việt.

3.10 Page 30

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Bảng 2.3: Các họ người Chơro ấp Lý Lịch 1, xã Phú Lý

huyện, Vĩnh Cửu

STT Dòng họ Số hộ Sô khẩu

Ghi chú

Hồng

145

Nguyễn

210

Họ gốc

Huỳnh

Phạm

Hồ

Theo họ cha hoặc mẹ là

người dân tộc Kinh

Trần

Đặng

Hà

Ngô

Trước kia, cộng đồng người Chơro ở Lý Lịch cũng cư trú

theo hình thức đại gia đình, gồm nhiều thế hệ sinh sống trong

một nhà dài, có nhà dài hàng trăm mét, chia thành nhiều gian,

mỗi gian là một gia đình, gia đình nào đông người thì ở 2 - 3

gian. Mỗi dòng họ có từ 4 đến 5 nhà dài, đứng đầu mỗi dòng

họ là trưởng họ. Trưởng họ là người có vai trò rất lớn trong việc

4 Pages 31-40

▲back to top

4.1 Page 31

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

gánh vác các công việc của dòng tộc, đồng thời, cũng là người

có uy tín và là một tấm gương cho tất cả mọi người trong họ

noi theo. Những quyết định mà trưởng họ đưa ra thường được

mọi người thực hiện theo, tất cả công việc lớn nhỏ trong dòng

họ đều được thông qua, tham vấn ý kiến của trưởng họ trước

khi tiến hành. Trưởng họ có trách nhiệm dạy dỗ và truyền thụ

cho các thế hệ con cháu trong dòng họ những tập tục truyền

thống của người Chơro, những kinh nghiệm trong lao động sản

xuất và cả những điều cấm kỵ mà tất cả các thành viên trong

cộng đồng không được vi phạm, các hình thức bị xử phạt nếu vi

phạm. Ngoài trách nhiệm gánh vác công việc của dòng họ, mỗi

trưởng họ còn có nghĩa vụ cùng với già làng bàn bạc giải quyết

những công việc chung trong cộng đồng.

Ngoại hôn dòng họ là nguyên tắc bắt buộc đối với cả nam

và nữ được duy trì từ xưa tới ngày nay. Mọi thành viên trong

dòng họ đều có tinh thần cộng đồng, đoàn kết, gắn bó và không

có sự phân biệt đối xử giàu nghèo. Các việc đại sự (cưới hỏi,

tang ma, dựng nhà...) của các gia đình đều được cả họ chung

sức giúp đỡ tận tình như: góp gạo, rượu, gà, vịt, heo... Trong

cộng đồng người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 mối quan hệ giữa các

dòng họ với nhau luôn hòa thuận, gắn bó và thường không có

xảy ra xung đột, tranh chấp. Trước dây, mỗi dòng họ tuy cư trú

cách xa nhau, có khi xa cách một quả đồi nhưng mọi người vẫn

thường quan lại trò chuyện, giao lưu với nhau, ngày tết cúng

Yang các nhà dài mời nhau tham dự, chung vui; khi một dòng

họ nào đó có người vừa chết, nghe tiếng cồng chiêng báo tin tất

cả các dòng họ còn lại trong cộng đồng sẽ tập trung sức người,

sức của đến đến giúp đỡ và chia buồn với gia chú.

Trong vài thập niên trở lại đây, đời sống của cộng đồng

4.2 Page 32

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

người Chơro ở ấp Lý Lịch đã dần thay đổi, nhất là trong hình

thức cư trú của đồng bào đã không còn duy trì những đại gia

đình trong các nhà dài (những gia đình nhiều thế hệ) mà thay

thế bằng hình thức tiểu gia đình được xác lập và trở thành phổ

biến. Nhưng trong mối quan hệ họ hàng của người Chơro ở

Lý Lịch vẫn duy trì sự đoàn kết, chặt chẽ do tính huyết thống

quy định. Việc hai người trong họ không được kết hôn với nhau

vẫn là điều tuyệt đối cấm kỵ trong dòng họ và cộng đồng. Vai

trò, vị trí của trưởng họ tuy không còn được đề cao như xưa

nhưng vẫn là người đại diện cho dòng họ tham gia những công

việc chung trong cộng đồng và được mọi người coi trọng. Ngày

nay, cũng do thay đổi hình thức cư trú mà ngoài quan hệ dòng

họ thì quan hệ hàng xóm, láng giềng cũng trở nên quan trọ - Ig

trong đời sống xã hội của người Chơro.

2.4. Mối quan hệ giữa người Chơro xã Phú Lý với các dân

tộc khác

Từ xa xưa cho đến ngày nay, cộng đồng người Chơro luôn

có mối quan hệ hòa hảo, đoàn kết, không khép kín trong cộng

đồng mà luôn rộng mở giao lưu với các cộng đồng dân tộc anh

em khác. Theo những người cao tuổi trong cộng đồng cho biết,

người Chơro vốn bản tính hiền lành, ưa hòa bình, ổn định và

không bao giờ có xảy ra xung đột trong cộng đồng với nhau

cũng như sự xung đột sắc tộc hay tranh giành lãnh thổ với bất

kỳ một tộc người nào khác. Vì vậy, mà trước kia tổ tiên của họ

đã liên tục phải chuyển cư để tránh xa những vùng đất đang là

địa bàn tranh chấp của các tộc người anh em khác với nhau.

Mối quan hệ của người Chơro với các tộc người anh em là

những tộc người bản địa như: Mạ, Xtiêng, Cơ ho đã được hình

thành từ lâu đời, thể hiện trên nhiều mặt lịch sử và văn hóa.

4.3 Page 33

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỔNG NAI

Đây là mối quan hệ tương đối hòa hợp và gắn bó do có cùng

lịch sử cu’ trú lâu đời và cùng đoàn kết trải qua bao thảng trầm,

biến cố của lịch sử (chiến tranh, dịch bệnh, thiên tai...) trên

mảnh đất này để tồn tại và phát triển cộng đồng đến ngày nay.

Chính vì những mối quan hệ hữu hảo ấy đã tạo nên một hình

thái cư trú xen kẽ cũng như sụ’ giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa

cộng đồng người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 với các dân tộc anh em

ngày càng được phát triển và mở rộng. Mối quan hệ hòa hợp,

gắn bó ấy của người Chơro còn được thể hiện thông qua tính

tương đồng trên mọi lĩnh vụ'c đời sống xã hội từ phương thức

sản xuất đến phong tục, tín ngưỡng... Cụ thể, các tộc người đều

có cùng một phương thức canh tác nương rẫy trên vùng đồi

núi thấp; trong tín ngưỡng của các dân tộc đều gọi các vị thần

là Yang, có niềm tin vào các vị thần, đều có tục cúng thần và lễ

nghi, đều có chung qua niệm về sự sống và cái chết...

Từ khi người Kinh chuyển cư vào khai phá vùng đất Biên

Hòa - Đồng Nai thì mối quan hệ của hai tộc người cũng bắt đầu

hình thành và phát triển. Do cộng cu’ trên trên một vùng lãnh

thổ đã làm cho sự giao lưu và tiếp biến văn hóa của nhau ngày

càng phát triển sâu rộng. Ngày nay, trong mối quan hệ VỚI các

dân tộc anh em thì mối quan hệ với người Kinh là tương đối

phổ biến và gần gũi, có ảnh hưởng đến nhiều mặt của đời sống

xã hội. Sự giao lưu, tiếp biến văn hóa diễn ra toàn diện trên mọi

lĩnh vực trong đời sống của đồng bào, thể hiện thông qua quan

hệ hôn nhân rất phổ biến được cộng đồng chấp nhận, người

Chơro đặt tên họ theo người Kinh, kiến trúc nhà ở giống người

Kinh, trang phục, trang sức và lễ tết cũng dần theo người Kinh,

nói và viết theo chữ Quốc ngữ...

4.4 Page 34

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Chính truyền thống vãn hóa và tâm lý cộng đồng không

khép kín mà luôn rộng mở hòa hiệp để giao lưu với bên ngoài

đà tạo cho cộng đồng dân tộc Chơro trên địa bàn tỉnh Đồng

Nai nói chung, cộng đồng người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 nói riêng

những điều kiện và lợi thế để vươn lên trong mọi lĩnh vực của

đời sống xã hội ngày nay.

2.5. Vấn đề dân sô và phân bô dân cư

So với một số cộng đồng dân tộc Chơro sinh sống trên địa

bàn tỉnh Đồng Nai, cộng đồng Chơro ở ấp Lý Lịch 1, xã Phú Lý

sống tương đối tập trung và số dân trong cộng đồng luôn tăng

trưởng trong những năm qua. Theo số liệu thông kê của Ban

Dân tộc tỉnh Đồng Nai năm 2006 người Chơro của ấp chỉ có

109 hộ/447 nhân khẩu thì đến năm 2013 số dân đã tăng lên 147

hộ/512 nhân khẩu chiếm tỷ lệ 79% người Chơro ở xã Phú Lý và

56% người Chơro ở huyện Vĩnh Cửu.

Cùng sinh sống trên địa bàn ấp Lý Lịch 1 với người Chơro

còn có người Kinh, Hoa, Khmer, Tày. Tuy nhiên mức độ xen cư

của những dân tộc này với người Chơro là khá thấp (xem bảng

thống kê 2.5).

Bảng 2.5: Thống kếsô dán DTTS ở ấp Lý Lịch 1, Phú Lý

năm 2013

STT

Tên dân tộc

Chơro

Hoa

Khmer

Tày

Số hộ

147

Số nguôi

512

Tỷ lệ (%)

95%

1,60%

1,40%

4.5 Page 35

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

Sau khi thực hiện chính sách định canh, định cu’ của Đảng

và Nhà nuớc, đồng bào Chơro tập trung về ấp Lý Lịch 1, xã Phú

Lý cư trú ổn định, trong cộng đồng không còn tình trạng di dân

tự do. Trong mười năm trở lại đây cả ấp chỉ duy nhất có một

gia đình ChOro chuyển về sinh sống tại tỉnh Bình Phước. Ngoài

ra, có một sô ít con em của đồng bào được học hành đỗ đạt, có

công việc ổn định và lập nghiệp sinh sống ở những địa phương

khác; một số thanh niên đến tuổi lập gia đình và chuyển về quê

chồng, quê vọ' sinh sống... Tuy nhiên, vẫn không có những biến

đổi lớn về dân số do tình trạng di dân tự do trong cộng đồng

đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch.

2.6. Đặc điểm kinh tê của tộc người Chơro xã Phú Lý

2.6.1. Các hoạt động kinh tê truyền thống

- Săn bắt

Trước kia, hoạt động săn bắt giữ vai trò quan trọng trong

đời sống kinh tê của đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch 1. Săn bắt

được xem là một hình thức lao động hết sức hấp dẫn đối với

đàn ông Chơro. Hoạt động săn bắn vừa mang mục đích bảo vệ

nương rẫy, vừa bổ sung thêm nguồn thực phẩm cho gia đình

và dân làng. Hầu hết những chàng trai Chơro từ khi còn nhỏ đã

được chỉ dẫn, huấn luyện các kỹ năng săn bắt từ những người

lớn tuổi nhiều kinh nghiệm trong cộng đồng.

Dụng cụ săn bắt của người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 trước đây

gồm có: Ná được làm từ những thân cây, vỏ cây rừng. Mũi tên

bắn ná được làm bằng cây lồ ô, đầu mũi tên có tẩm thuốc độc

và tên ná thường được chia thành nhiều loại để sử dụng gồm

có tên bắn voọc, bắn cheo, bắn chim sóc, bắn nai, voi, heo...

4.6 Page 36

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

Đàn ông lớn tuổi trong cộng đồng Chơro hầu như ai cũng là

được ná, tên. Cây lao đầu bịt sắt dài gần hai thước khi đi săn

người Chơro thường đem theo để tự vệ và khi gặp thú rừng có

thể phóng lao bắt thú. Ngoài ra, dụng cụ sãn bắt của đồng bào

ở đây còn có gùi đi săn và các loại bẫy như: bẫy đập, bẫy kò ke,

bẫy băng ên, bẫy sập, bẫy thọng lọng...

Công việc săn bắt của đồng bào thường được tiến hành

vào lúc chiều tối. Mùa săn thường bắt đầu vào mùa khô khi các

loài thú vật tập trung ở những khu vực có đồng cỏ, sông suối,

ao hồ. Sản phẩm trong hoạt động săn bắt của đồng bào cũng

rất đa dạng, phong phú bao gồm các loài như: nhím, cheo, nai,

mễn, heo rừng, voọc, khỉ... Trước kia, mỗi khi săn được những

con thú lớn người Chơro thường tổ chức cúng thần Rừng (Yang

Bri) để cảm ơn thần đã cho thực phẩm. Con thú sãn được sẽ

được giết thịt cho tất cả mọi người trong cộng đồng cùng ăn

uống và chia đều phần còn lại cho tất cả các gia đình trong cộng

đồng. Sau khi ăn thịt những con thú săn được người Chơro lấy

xương hàm con thú treo trong nhà để kỷ niệm và nhằm chứng

tỏ thành tích của mình.

Hiện nay, do phạm vi rừng ngày càng thu hẹp, nhà nước

quản lý chặt chẽ hoạt động săn bắt thú rừng, cho nên việc săn

bắn của đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch 1 dần được loại bỏ và

không còn được xem là hoạt động kinh tế quan trọng nữa. Việc

làm ná, tên chỉ để biểu dương sức mạnh của đàn ông trong

cộng đồng và phục vụ cho các đợt hội thao thể dục thể thao

đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện, tỉnh do các

cấp chính quyền tổ chức.

4.7 Page 37

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

- Hái lượm

Trước kia, trong hoạt động khai thác kinh tê tự nhiên của

đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch 1, hoạt động hái lượm đóng vai trò

quan trọng nhất. Nếu hoạt động săn bắt của đồng bào chỉ mang

tính thời vụ thì hoạt động hái lượm lại diễn ra quanh năm, đây

là công việc thường xuyên và phổ biến của những người phụ

nữ trong cộng đồng. Để tiến hành công việc hái lượm đồng bào

chỉ dùng các công cụ đơn giản như dao, gậy, chà gạc, thuổng,

cuốc để thu lượm nguồn sản lượng phong phú và đa dạng từ

rừng về bổ sung cho nguồn lương thực thực phẩm của mỗi

gia đình và trong toàn cộng đồng. Sản phẩm chính trong hoạt

động hái lượm của đồng bào ở đây phổ biến nhất là các loại củ

như: củ mài (củ chụp), cú nần, khoai lang, củ mỳ. Đây là những

loại sản phẩm bổ dưỡng có hàm lượng tinh bột cao, sản lượng

thu hoạch lớn và có thể trữ lại sử dụng trong cả một thời gian

dài để khi cần thiết sẽ bổ sung hoặc thay thế cho gạo và bắp

(ngô) khi hai nguồn lương thực chính này không đủ dùng trong

gia đình. Các loại củ khỉ khai thác được nhiều cũng trở thành

những món hàng hóa đồng bào trao đổi để lấy những hàng hóa

thiết yếu khác. Ngoài khai thác các loại củ rừng, việc khai thác

rau, quả rừng củng được đồng bào hết sức chú trọng, đó là các

loại rau cung cấp cho những bữa ăn hàng ngày như: rau dền,

rau bếp, rau ngót, các loại nấm, đọt mây và các loại quả rừng

như: chuối, ổi, trái ươi...

Hiện nay, diện tích rừng ngày càng thu hẹp, việc khai thác

phổ biến trong suốt một thời gian dài nên các loại rau, củ, quả

ngày càng hiếm dần đi. Mặc dù vậy, hoạt động hái lượm của

đồng bào Chơro ở Lý Lịch vẫn còn diễn ra do đồng bào sinh

sống ngay bìa rừng nên tập quán cũ vẫn còn định hình. Tuy

4.8 Page 38

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

nhiên, việc khai thác kinh tế tự nhiên này hiệu quả rất thấp, chỉ

do một số người trong làng đảm trách, họ chủ yếu vào rừng hái

rau, đọt mây, lá môn rừng, tìm lá thuốc chữa bệnh. Bên cạnh

đó, ngày nay điều kiện canh tác nương rẫy của đồng bào cũng

phát triển hơn, sản lượng thực thu hoạch được cũng khá cao và

ổn định nên hoạt động hái lượm không còn đóng vai trò chủ

đạo như trước.

- Khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác

Ngoài hoạt dộng sãn bắt, hái lượm truyền thống để khai

thác bổ sung thêm nguồn lương thực, thực phẩm cho đời sống

hàng ngày của cộng dồng, người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 còn khai

thác rất nhiều những nguồn lợi tự nhiên khác từ rừng. Theo

kết quả điều tra của Khu dự trữ sinh quyển Cát Tiên, đồng bào

Chơro ở ấp Lý Lịch, xã Phú Lý khai thác và sử dụng trên 265

loài lâm sản ngoài gỗ khác nhau, trong đó đã định danh được

181 loài, có thê chia ra theo từng nhóm tiêu biểu sau: khai thác

dùng trong xây dựng 16 loài như: lồ ô, mây, lá trung quân, lá

mây nước...; khai thác làm đồ dùng sinh hoạt hàng ngày 12 loài:

cây lùng làm chiếu, mây làm gùi, dây gấm làm dây ná,...; khai

thác làm dược liệu 112 loài dùng để chữa trị các loại bệnh thô-

ng thường chống côn trùng, rết cắn như: trái ươi trị sâu răng,

cây tam trị đau bụng tiêu chảy,...; khai thác làm men rượu cần

31 loài khác nhau: cây như sâm đất, sâm cau, sa nhân,...; khai

thác dùng làm cây cảnh và trang trí có khoảng 30 loài: chim

rừng, phong lan, cây lộc vừng, cây mai...; khai thác làm thực

phẩm 120 loài, ngoài những thực khai thác thường xuyên của

hoạt động săn bắt, hái lượm ra đồng bào còn khai thác trái cây

ươi, mật ong rừng, đánh bắt cá ỏ sông, suối, ao hồ.

4.9 Page 39

▲back to top

BẢO TÀNG ĐỒNG NAI

Trong tất cả những loài khai thác từ rừng của người Chơro

ở đây thì hoạt động khai thác dầu chai và mật ong rừng được

xem là những nghề thủ công đặc biệt của đồng bào từ bao đời

nay. Cây dầu mọc rất nhiều ở trong rừng, là nguồn cung cấp

nhựa dầu phong phú. Sản phẩm này được dùng để quét nón

lá, trộn với sơ gai trét ghe thuyền, buôn bán trao đổi với người

Việt. Bên cạnh đó hoạt động khai thác mật ong rừng của người

Chơro cũng khá phổ biến. Vào mùa các loài hoa rừng nở cũng

là lúc ong vừa chín mật, người Chơro sẽ đi lấy mật và tầng ong

non trong rừng. Nguồn lợi tự nhiên này rất phong phú và mang

lại nguồn thu nhập cao cho đồng bào người Chơro từ bao đời

nay. Mật ong rừng lấy về được sử dụng trong gia đình, làm

thuốc, trao đổi buôn bán... sáp ong được dùng làm đèn thắp

sáng trong lễ hội Sayangva. Hiện nay, do lượng người khai thác

quá nhiều, làm cạn kiệt nguồn mật. Hoạt động khai thác này

chỉ còn rất ít hộ dân tộc Chơro ở ấp Lý lịch, xã Phú Lý duy trì.

2.6.2. Chăn nuôi

Từ xưa việc chăn nuôi của người Chơro ở ấp Lý Lịch 1 chỉ

mang tính tự túc tự cấp trong cộng đồng. Các loại gia súc, gia

cầm thường được đồng bào chăn nuôi là trâu, bò, lợn, dê, ngựa,

gà, vịt, ngan, ngỗng... hầu hết các con vật này được nuôi theo

hình thức thả rông. Trâu, bò, ngựa được nuôi nhiều để tận dụng

sức kéo trong sản xuất nông nghiệp và làm phương tiện vận

chuyển đi lại của đồng bào. Đây cũng là những con vật có giá trị

dùng để trao đổi vật dụng quý hiếm như chiêng, ché và làm của

hồi môn, phạt vạ; heo, dê được chăn nuôi chủ yếu nhằm phục

vụ trong các nghi lễ của cộng đồng, dòng họ và gia đình; gà, vịt

được nuôi ở hầu khắp các hộ gia đình là vật cúng trong các nghi

lễ nhỏ, dùng thết đãi bạn bè, họ hàng và cũng là vật nuôi phổ

4.10 Page 40

▲back to top

Văn hóa làng Chơro Lý Lịch

biến dùng để trao đổi các vật dụng thường xuyên, các nhu yếu

phẩm hàng ngày như: gạo, muối, xoong nồi, y phục...

Hiện nay, trong chăn nuôi nuôi gia súc, gia cầm của đồng

bào ChOro cũng làm chuồng trại giống như người Kinh. Tuy

nhiên, chuồng trại chăn nuôi của đồng bào là tương đối đơn

giản, chuồng nuôi gia súc như heo, dê được làm bằng thân cây

tre có 4 cọc đóng trực tiếp xuống đất; vách xung quanh 4 bên

được dùng tre cột ngang; trên mái được dùng cỏ tranh, lá hoặc

che tôn. Chuồng nuôi gia cầm chủ yếu là gà thường được làm

bằng cây, có diện tích nhỏ, dạng nhà sàn. Đa số các hộ gia đình

đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch 1 đều nuôi bò (theo dự án vay

vốn nuôi bò của nhà nước) gia đình ít nhất nuôi một con, gia

đình nào nhiều nuôi cả chục con, ban ngày các gia đình đều có

người dẫn dắt đàn bò đi chăn ở bìa rừng, tối về đều có chuồng

trại nhốt riêng trong vườn. Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm của

đồng bào Chơro ấp Lý Lịch không còn nhằm mục đích sử dụng

sức kéo như trước kia mà chính là phát triển kinh tế gia đình1.

2.6.3. Trồng trọt

- Canh tác nương rẫy

Trước đây đồng bào Chơro ở ấp Lý Lịch 1 trồng trọt theo

lối du canh. Trải qua quá trình canh tác nương rẫy lâu dài người

Chơro tích lũy được nhiều kinh nghiệm từ khâu chọn đất đến

khâu thu hoạch. Đất rẫy thường chỉ tươi tốt từ 2 đến 3 vụ đầu

tiên sau đó bạc màu, canh tác không còn hiệu quả, cho năng

suất thu hoạch không cao, đồng bào sẽ bỏ đất di chuyển đi nơi

1 Theo thống kê của địa phương, năm 2013: tổng số đàn gia súc, gia cầm

của ấp Lý Lịch 1 là 3.279 con. Trong đó, bò 79 con, heo và dê 500 con, gà vịt

2.700 con.